Vishuid kan meer opleveren dan visfilet

1 uur geleden Algemeen

REYKJAVIK – IJsland was van 22 tot en met 24 september de ‘place to be’ rondom circulaire bijproducten van vis. Vanuit de hele wereld kwamen clusters uit de visserij, aquacultuur en visverwerking in Reykjavik bijeen voor de zesde editie van de 100% fish for profit conferentie. Uit Nederland reisde een delegatie af naar de IJslandse hoofdstad om in contact te komen met en te leren van visclusters die al stappen hebben gezet in de collectieve visreststroomverwaarding.

Bij veel visproducten gaat gemiddeld 35 tot 50 procent door als filet, maar wordt de reststroom (kop, graat, huid, organen etc.) niet hoogwaardig of nauwelijks benut. Dit, terwijl die visresten juist veel kostbare stoffen bevatten.

Ook in IJsland ging tot drie decennia geleden veel van de gefileerde kabeljauw bij het afval, totdat een aantal ondernemers kansen zag om resten te benutten voor diverse toepassingen, zoals voedingssupplementen, farmaceutische en cosmetische producten en kleding (leer van vishuid). In IJsland streven ze naar 100 procent benutting. Ze zijn al dicht bij dat doel doordat bijna iedere reststroom wel één of meerdere bijproducten kent. Zelfs voor organen, bloed en ogen zijn al innovatieve producten ontwikkeld.

Vanuit het onderzoeksproject ‘Het neusje van de Zalm’ (zie ook de Visserijnieuws Special van 17 april 2026, pag. 50 en 51) reisde een groep van elf Nederlanders naar IJsland, met een knipoog geïntroduceerd als Oceans Eleven door WUR-onderzoeker Geert Hoekstra.

Bron van inspiratie

Oceans Eleven bezocht onder andere het Iceland Ocean Cluster (IOC) House waar ook de IJslandse president Halla Tómasdóttir langskwam. Zij benadrukte hoe belangrijk de wereldwijde samenwerking is voor de visserijsector. In een gesprekje naderhand – onder het genot van een slokje ‘schelvispekel’ die Hoekstra had meegenomen – deelden de onderzoekers hun ambitie met de president om ook in Nederland meer waarde te halen uit de gehele vis en het hele schaal- en schelpdier.

De kleinschaligheid van IJsland, met zo’n 400.000 inwoners, is anders dan de Nederlandse context. Tegelijk zijn er overeenkomstige uitdagingen. Voor IJsland halveerde destijds het kabeljauwquotum waardoor de visserijafhankelijke economie zichzelf moest heruitvinden voor behoud van inkomen en werkgelegenheid.

Nederland kent andere uitdagingen, maar de vergelijking is wel te trekken dat iedere kilo vis telt met al jaren een dalend aanbod vanuit de Noordzee. Zo kan het dunbevolkte IJsland fungeren als pionier, maar ook als bron van inspiratie voor andere landen, aldus Tómasdóttir.

Circulaire economie

Net voor het presidentieel bezoek bezocht de groep bedrijven die actief zijn in de circulaire economie, zoals Brim, Matís, Primex en Unbroken. Door de kennismaking met deze heel diverse bedrijven wordt duidelijk dat verwaarding van reststromen echt zoden aan de dijk kan zetten.

Geert Hoekstra: ,,Het verwaarden van kabeljauw is in IJsland en Noorwegen zó succesvol dat de startups en scale-upbedrijven aan de bijproducten meer verdienen dan aan de totale besomming van aangelande kabeljauw. Alleen al de huid van gefileerde kabeljauw levert tegenwoordig meer op dan de filets en loins van de vis. Dat laat zien dat die 100% fish for profit-gedachte ook kansen biedt voor Nederland. In de slogan van IJsland: ‘Niet meer vis, maar meer waarde uit elke kilo van dezelfde vis’.’’

,,Behalve aan nieuwe verdienmodellen bouwen we met meer benutting ook aan een nieuw positief verhaal voor de sector’’, vervolgt Geert. ,,Dat is belangrijk om onze huidige visserijgemeenschap met nieuwe trots en aantrekkingskracht te laten zien, maar kan ook jonge talenten aantrekken, blijkt uit het verhaal van IJsland.’’

Kabeljauwhuid levert meer op dan alle IJslandse kabeljauw bij elkaar

Hét voorbeeld van succesvol ‘circulair ondernemerschap’ in IJsland is Kerecis. De oprichter van dit bedrijf, Fertram Sigurjonsson, groeide op als visserszoon in het noordwesten van IJsland en was werkzaam op het gebied van medische apparatuur. Tijdens zijn werk ontwikkelde hij in het bijzonder belangstelling voor huidaandoeningen.

Sigurjonsson en zijn team ontdekten dat kabeljauwhuid door de textuur en enzymatische samenstelling een enorme bijdrage kan leveren aan huidherstel. Dit bedrijf wist na veel onderzoek een gaasje voor de behandeling van brandwonden te ontwikkelen, te patenteren en uiteindelijk voor enkele miljarden dollars te verkopen aan het Amerikaanse leger. In die zeven jaar van ontwikkelen werd Sigurjonsson voor gek verklaard toen hij zei dat de huid van kabeljauw meer zou opleveren dan alle aangelande IJslandse kabeljauw samen. Hij heeft wel gelijk gekregen.

Een ander succesvol voorbeeld komt uit de visserij op Groenland. Het gerenommeerde bedrijf Royal Greenland claimt dat het de benutte grondstof van verwerkte kabeljauw met bijproducten wist te verhogen met 145% en met vernegenvoudiging van de marge. Vorig jaar is Royal Greenland een partnerschap aangegaan met de IJslandse startup Primex om chitine uit de schalen van koudwatergarnalen (Pandalus borealis) te winnen en te verwerken tot hoogwaardige farmaceutische producten.

Het verhaal

De verhalen zijn heel inspirerend, maar mislukt er dan niets in IJsland? Alexandra Leeper, CEO van het Iceland Ocean Cluster: ,,Nee, niet elk initiatief wordt een succes, maar we duiden dat niet als mislukking. Je hebt iets geprobeerd en daarvan geleerd. Wel is het goed om te starten met iets haalbaars, zodat je een succeservaring hebt en een product kunt laten zien. Als dat wat geld oplevert, kun je dat gebruiken om iets nieuws te proberen of je kleine begin uit te bouwen.’’

Onderzoeker Eelco van den Dool, werkzaam voor één van de vier betrokken HBO-scholen (zie kader), haakt daarop in: ,,Maar hoe begin je? Een goed product maken en dat in de markt zetten? Of kun je beter meer producten maken en kijken wat aanslaat?’’

IOC-oprichter Thór Sigfusson vertelt: ,,Toen we hier begonnen, zei ik dat we van IJsland de ‘Silicon Valley van de kabeljauw’ wilden maken. Dat werd natuurlijk de kop in de kranten. Daarna stond ik in een zaal voor een groep vissers. Ik had een spraytje bij me en liet zien hoe goed dat voor de huid is: ,,Dit is gemaakt van jullie kabeljauw!’’ Iedereen keek me aan en reageerde nauwelijks totdat ik zei: ,,Kijk, dit mooie product kost 25 euro per stuk en je kunt er vijf van maken uit één kabeljauw. Toen waren ze om. Kortom, het gaat om je verhaal. En haal toonaangevende mensen en seafood-bedrijven in de sector erbij die enthousiast worden en de rest meekrijgen met jouw plan.’’

Moeten visverwerkers dan ook laboranten in witte jassen worden?, klonk als vraag uit de zaal. Meerdere clusters antwoordden met ‘nee’. Blijf dicht bij waar je goed in bent en waar je veel van weet als visverwerkend bedrijf. Zoek eventueel de R&D-kennis en -vaardigheden bij partners, maar besteed de ontwikkeling van circulaire bijproducten en daarmee jouw grondstof of reststroom niet volledig uit. Want uiteindelijk wil jij er met je bedrijf een verdienmodel uit halen.

Steeds meer gebruik AI

Tijdens de driedaagse conferentie was er ook gelegenheid om de Icefish beurs te bezoeken, waar vanuit Nederland de nodige bezoekers op af kwamen. Zoals AFAK techniek, bekend als machinebouwer vanuit Katwijk voor de pelagische visserij, Albert Teun Ras (Gebr. Ras bv) en Pieter Louwe van Slooten (Damen Maaskant, fisheries & aquaculture).

Wat Geert Hoekstra (WUR) en Ferry Tigchelhoff (Aeres) opviel: veel standhouders passen maximaal de technologische mogelijkheden van AI toe. Twee jaar geleden was een dashboard zoals Green Fish nog een startup, gericht op het beter voorspellen waar bijvangst vermeden kon worden. Tijdens deze beurs blijkt het team inmiddels uit vijftien personen te bestaan met internationale klanten in de Amerikaanse en Europese visserij. Een vergelijkbaar IT- en AI-gedreven bedrijf maar van kleinere omvang is CatchWise.

Ook was duidelijk dat de aquacultuur sterk groeit in IJsland. Waar eerder Noren investeerden in zalmkweek voor de kust wordt nu meer gezocht naar RAS-systemen op land. Dit om het uitbraakrisico en daarmee vermenging met wilde zalmpopulatie te verkleinen. IJsland heeft daarbij als natuurlijk voordeel dat de geothermie efficiënte en goedkope elektriciteit oplevert voor de aquacultuur.

Samen aan de slag

Met talloze indrukken, foto’s, ideeën en informatie kwam de Oceans Eleven weer thuis.

Dit is waardevolle informatie waaraan de betrokken bedrijven en onderzoekers, door middel van praktijkgericht onderzoek op HBO, MBO en ook WO handen en voeten willen geven in Nederland. Doel daarvan is: concrete, werkbare ideeën opleveren met een verdienmodel voor de sector.

Want het IJslandse voorbeeld laat ons zien dat er kansen zijn voor de Nederlandse visserijsector rondom reststromen, maar ook dat we die alleen samen kunnen grijpen en realiseren.

Tekst: Carola van Ruiswijk

Beeld: Geert Hoekstra en Carola van Ruiswijk