Komt het nog goed met de schol?

ma 31 aug, 09:01 Algemeen

URK - Schol groeide uit tot een symbool van Urk. Maar de rol van deze platvissoort lijkt uitgespeeld. Is het gedaan met de schol of maakt ze een comeback?

Schol met satésaus. Of schol gepresenteerd in een pannenkoek. Het is 2006 en de hyperactieve tv-kok Pierre Wind trekt weer eens de aandacht met een verrassende actie. Het wordt zowaar een schandaal. Niet omdat Urker vissers in het geweer komen tegen dit scholmisbruik. Nee, het zijn natuurbeschermers die protesteren. Het scholbestand staat immers onder druk!

Twintig jaar later werkt dit bericht bevreemdend. Schol is er volgens de biologen inmiddels in overvloed, maar de vis wordt amper nog gevangen. De markt is verdwenen. De vis die uitgroeide tot hét symbool van Urk slaagde er maar niet in om ook in Nederland het grote publiek te charmeren. Inmiddels zijn tv-koks met andere visjes in de weer en is schol een specialiteit die alleen nog op waarde wordt geschat door fijnproevers. En door Urkers.

Wat zijn de oorzaken van de achteruitgang van schol? En hoe kan het tij gekeerd worden? Of is het tijdperk van de schol definitief voorbij?

De eerste veiling

In 2010 is het een andere tv-kok die samen met de schol in de schijnwerpers staat. Herman den Blijker is uitgenodigd om de allereerste meischolveiling, in de Urker afslag, van een feestelijk tintje te voorzien. Het evenement is een initiatief van de organisatie van de Vlaggetjesdag, dat de veiling heeft afgekeken van de jaarlijkse symbolische verkoop van het eerste vaatje haring.

Twee jaar eerder is het North Sea Fish Center (NSFC) is opgericht. Die organisatie kreeg subsidiegeld beschikbaar, met name bedoeld voor scholpromotie. Het idee was dat voor schol nieuwe markten aangeboord moesten worden. Tot dan toe ging met name kleine schol met soms honderden tonnen per week naar vooral Italië.

,,Die periode heeft zo’n dertig tot veertig jaar geduurd”, schat oud-vishandelaar Klaas Post (Fiskano). ,,In die tijd hebben Urkers elkaar vaak gek geconcurreerd in de handel. Knaken met sortering en glacering. Wie durft het meeste?”

Rond 2008 kwam het oude verdienmodel onder druk te staan, omdat de concurrentie van goedkopere alternatieven steeds groter werd. Daarnaast klonk vanaf de vloot steeds harder de roep dat hun kwaliteitsschol een beter markt verdiende. NSFC wilde inzetten op schol met een keurmerk. Daarnaast innovatie als de ontwikkeling van een scholburger en het aanboren of uitbreiden van markten. Concreet werden daarbij Engeland, Duitsland en Zweden genoemd.

De meischolveiling, altijd voor een goed doel, paste ook in deze strategie. Het plan werd een doorslaand succes. Tenminste, als je kijkt naar de bedragen die jaar na jaar worden opgehaald. De uiteenlopende goede doelen zijn blij met de steun, voor de vishandel is het telkens een mooi moment om samen iets nobels te doen. Een feestje te vieren namens een bedrijfstak die ronduit de pan uit rijst. Maar de schol zelf speelt in dit verhaal eigenlijk een minimale rol. De mooie biedingen zijn dikwijls betaald met zalmgeld. En het doel, scholpromotie, lijkt allang achterhaald. Want consumenten die nieuwsgierig zijn geworden naar schol, moeten heel veel moeite doen om de vissoort te vinden.

Bedreigingen uit China en Italië

Volgens Klaas Post is de neergang van schol in de eerste plaats veroorzaakt door de opkomst van alternatieven. ,,China levert met Pacifische schol het perfecte filetje, al 15 jaar. De crux zit bij de kleine filets, die vormen de bodem in de markt. Als die goedkoper worden, dan komt er ook minder voor de grotere soorten. Vijf jaar geleden is in Italië bovendien bepaald dat rocksole ook schol mag heten.”

De aanvoer van de filets via China is stabiel. Voor vers gevangen Noordzeeschol was dat decennialang juist de achilleshiel. Door diverse factoren kon de aanvoer nog wel eens schommelen. Post: ,, De retail wil leveringszekerheid. En visbedrijven daarom ook. NorthSeafood doet alleen nog rocksole. Alleen Korf en Van der Lee kopen nog kleine schol. Maar het probleem is dat de prijs onderuitgaat als er ineens duizend kisten schol worden aangeboden. De grote vraag van vroeger is er niet meer. Het gaat nu alleen om een kleine versmarkt.”

Frans Koffeman, van visserijbedrijf Geertruida BV, zag dit voorjaar met lede ogen aan dat de scholmarkt grotendeels verdwenen lijkt. Dit bedrijf is traditioneel voornamelijk gericht op schol.

,,Een van onze drie kotters ligt al een jaar voor de kant. Twee anderen vissen wel, maar met beleid. Nu met de hoge gasolieprijzen vissen we soms bewust weken niet omdat het geen zin heeft.”

Het bedrijf maakte dit jaar al mee dat een overweekse reis met veel schol de prijs op de afslag deed instorten. Koffeman: ,,Dan vraag je je af waarvoor je het nog doet. Zelf heb ik jongens die graag willen doorgaan. Dat geeft motivatie om toch niet te stoppen. Tegelijk zie je dat bemanning vinden lastig wordt als er weinig verdiend wordt, terwijl in de maritieme sector goed verdiend kan worden, met betere werktijden.”

Een andere manier van vissen

Klaas Post ziet dat met name de traditionele bokkers het moeilijk hebben. ,,Vroeger konden ze leven van schol of tong. Nu hebben ze tarbot als bijvangst echt nodig.”

Een middenslagkotter als de UK 176 is dan juist in het voordeel. Schipper Cees Post: ,,Onze filosofie is altijd geweest om duurzaam en verantwoord te vissen. Niet steeds groter en sneller. Ook qua tijd: we gaan maandagochtend naar zee in plaats van zondagnacht en we proberen op een normale tijd terug te zijn.”

,,In de pulsperiode hebben we goed geld verdiend. Zo goed dat mijn vader wel eens hoofdschuddend zei dat we te veel verdienden. Kon dit wel goed blijven gaan? Uiteraard was het erg jammer dat de puls stopte, maar we zijn toen wel de uitdaging aangegaan om het gasolieverbruik toch op dat zuinige niveau te houden. Met lichtere netten en tuigen en lagere snelheden, is dat gelukt. We zitten gemiddeld op 13 tot 14 ton gasolie in een week. Boven de 15 ton willen we niet uitkomen.”

Doordat de UK 176 voor een bokker zeer laag in het gasolieverbruik zit, kan nog rendabel gevist worden. Maar Post moet het niet van de massa hebben: ,,We hebben een gemixte visserij, waarbij tarbot en tong de laatste jaren voor de meeste omzet zorgen. We vissen heel gericht op bepaalde bestekken. De ervaring leert dat over kleine afstanden soms grote verschillen in vangsten optreden. Daarnaast kan een gebied waarin je nooit iets vindt plotseling wel vis geven. Om ons bedrijf minder kwetsbaar te maken, hebben we er een tweede kotter bij gekocht: de UK 175. Tot nog toe is het volop experimenteren en kijken wat wel en niet werkt. Ze hebben een periode garnalen geprobeerd en nu Noorse kreeft. Inktvis is een andere doelsoort.”

Nog niet eens zo heel lang geleden bepaalden quota nog hoeveel schol de Urker vloot mocht vangen. Inmiddels hoeft niemand daar nog op te letten, want er is schol genoeg. Op papier tenminste, want de platvissoort laat zich vaak niet makkelijk vangen. ,,De schol zit noordelijker”, zegt Cees Post. ,,Ik geloof dat het door de opwarming van de aarde komt, want je ziet tegelijk dat allerlei andere vissoorten vanuit zuidelijke gebieden hierheen komen. Mul en inktvis bijvoorbeeld. Tegelijk zien we de laatste tijd erg veel schelvis en die komt juist weer vanuit het noorden deze kant op. De natuur is soms ook onbegrijpelijk.”

Kunnen we de schol achterna?

Kunnen vissers de schol dan niet achterna? ,,Dat is heel erg lastig”, zegt Klaas Post. ,, Je komt dan in de Noorse zone terecht. Daar is vissen heel lastig, met weinig mogelijkheden en het risico van hoge boetes. Andere gebieden horen weer bij het Verenigd Koninkrijk en dat is ook niet gastvrij voor Nederlanders.”

Maar zelfs als het vissers zou lukken om op noordelijke visgronden weer massa’s schol te vangen, blijft de vraag: is er nog wel markt? Klaas Post: ,,Door de alternatieven die er nu zijn voor schol, lijkt het er niet op. De prijzen van alternatieven zijn gunstiger. De schol heeft bovendien het probleem dat die kleiner en magerder blijft dan voorheen. Nee, de scholmarkt komt niet terug. Dat heeft geen zin meer. Schol blijft als bijvangst wel interessant. Er is altijd wel vershandel in geïnteresseerd. Maar wel heel prijsgevoelig. Hetzelfde geldt voor rode poon, waar soms wel 7 euro voor komt, maar waar de prijs bij te veel aanvoer meteen keldert naar 70 cent de kilo.”

Vishandelaar Frans Lucas Brouwer (Varia Vis): ,,De markt voor Noordzeeschol is verdwenen. Dat is logisch als je periodes hebt met geen tot amper aanvoer. Afnemers vinden dan alternatieven en zijn weg. Daardoor is de prijs heel gevoelig voor schommelingen in aanvoer. Een gemiddelde prijs van 2,25 euro per kilo zou mooi zijn. Maar in magere tijden zit die soms op 1,30.”

Schol, maar niet uit de Noordzee

Het is volgens Klaas Post ook nog maar de vraag hoe lang kotters nog kunnen overleven als ze te zeer afhankelijk zijn van schol: ,,Ze hebben het gewoon lastig. Onderhoud wordt uitgesteld en banken geven geen krediet meer. Een contrast met bordenvissers en flyshooters. Die hebben fantastische seizoenen gehad met inktvis. Maar daar is het risico weer dat de inktvis geen garanties geeft. In september zijn ze ruim een ons, in januari een kilo, dus je bent erg afhankelijk van het seizoen. En het is een eenjarige soort. Dus het ene jaar kan het heel goed gaan en het jaar erop helemaal niet. Deze schepen schakelen op andere momenten in het jaar niet meer over op schol. Mul en Noorse kreeft zijn interessanter.”

Alhoewel Urker vissers de noordelijke schol niet vangen, wordt die wel degelijk aangevoerd en verwerkt op het bedrijventerrein. Met name bij Varia Vis. Mededirecteur Frans Lucas Brouwer vond in aanvoer vanaf IJsland een alternatief voor de sterk teruggelopen Urker vangsten: ,,Met een fileermachine en zestig man personeel hadden we in 2015 en 2016 nog veel werk, door de enorme scholaanvoer. Daarna is de aanvoer echt gekelderd.”

Het pand, de fileermachine en het personeel werden overgenomen door Noordzee. Varia Vis zat twee jaar bij Octopus in en richtte zich op een nichemarkt: ,,Het zijn grote supermarkten in met name Frankrijk en Duitsland die verse filets verkopen. We focussen uitsluitend op verse, grote filets: de schol 1. Dan heb je het over vissen van 800 tot 1000 gram, met filets tot 150 gram per stuk. Alles gaat weg in doosjes van 3 of 5 kilo.”

Anders dan bij Noordzeeschol, wordt bij IJsland vooral grove schol gevangen. ,,Het is de pleuronectes platessa, dus dezelfde schol die in de Noordzee zwemt. Ze ziet er wel iets anders uit en de kenner zal misschien een andere smaak proeven.”

Ook de aanvoer vanaf IJsland schommelt. Dit komt door slecht weer of als schepen overschakelen op andere vissoorten vanwege een gesloten tijd of een gesloten gebied. Ze hebben een gigantische vloot met grote schepen die lijken op onze flyshooters en twinriggers. Er komt dagelijks 20 tot 30 ton schol vanaf IJsland.”

Ook vanuit Rusland komt schol, maar die wordt in elk geval niet door Varia Vis gekocht: ,,Die vis is altijd bevroren en de bewerking is ook niet fraai. Op zee wordt de kop eraf geknipt.”

Naast Varia Vis zijn er nog een paar andere bedrijven waar verse schol gefileerd wordt. Maar de tijden van weleer zijn voorbij.

In 2012 was het NSFC nog druk in de weer met de lancering van een scholburger. Met een Italiaanse supermarktketen liep een overleg om schol onder het eigen NSFC-keurmerk te verkopen. Maar op hetzelfde moment tikte de klok, want na vier jaar was het subsidiegeld op en de sector hield de hand op de knip. Tegen de verwachtingen in zou de nog een paar topjaren beleven om daarna in een vrije val te raken. Toen werd het in de media ook stil rondom schol. In 2019 schreef een landelijke krant nog aan artikel over Noordzeeschol. Daarna kwam de term zes jaar lang niet meer voor.

Of toch?...

Toch blijft de visserij soms ongrijpbaar. In de zomer van 2026 worden plotseling recordvangsten schelvis gedaan. Niemand snapt hoe dat kan. En op visbestekken waar het al jaren rustig is, blijkt ineens weer volop schol te zwemmen. Reder Frans Koffeman kijkt een stuk positiever naar de toekomst dan enkele maanden geleden: ,,Een paar weken geleden zijn we met de UK 184 naar zee geweest en maakten we een topbesomming. Ongekend voor deze tijd van het jaar. De week erop ving mijn zoon iets minder maar waren de prijzen nog veel beter. We zien de laatste tijd echt weer heel veel schol. Ik ben ervan overtuigd dat als we de schol goed kunnen blijven vangen, dat de markt dan vanzelf terugkeert. Sterker nog: die markt is volgens mij nooit echt weggeweest. De zalm brengt ook steeds minder op, als de handel merkt dat er weer geld met schol te verdienen is, dan gaat het vanzelf weer de goede kant op.”

Jelle Bakker (Het Urkerland)