Onverklaarbare sterfte kreeften in de Oosterschelde: Wat weten we nu?

MIDDELBURG/YERSEKE – Het Zeeuws kreeftenseizoen is officieel van start gegaan. Maar net als vorig jaar zullen er niet veel kreeften uit de Oosterschelde komen. In samenwerking met Provincie Zeeland en Wageningen Marine Research organiseerde de Stichting Promotie Oosterscheldekreeft donderdag 26 maart een seizoensopening met mini-symposium en kreeftendiner in de Abdij in Middelburg. Onderzoeker Jildou Schotanus van WMR vertelde alles wat we nu weten over de zorgelijke en raadselachtige sterfte van Oosterscheldekreeften en de kansen op herstel.

Sinds het najaar van 2023 zijn er grote zorgen over de Oosterscheldekreeft. Vissers en duikers meldden op meerdere plekken dode en verzwakte kreeften op de bodem en in vistuigen. Al snel werd duidelijk dat het niet om losse incidenten ging, maar om een grootschalige sterfte.

Inmiddels is duidelijk dat het kreeftenbestand in de Oosterschelde zwaar is getroffen. Onderzoekers proberen daarom te achterhalen wat er precies is gebeurd en hoe het bestand zich kan herstellen.

Plotselinge sterfte

De eerste signalen kwamen in het najaar van 2023. Vissers troffen in hun vistuigen dode kreeften aan of dieren die er ongewoon zwak uitzagen. Sommige kreeften reageerden nauwelijks wanneer ze werden opgepakt. Ook duikers zagen op verschillende plekken dode kreeften op de bodem liggen.

Tijdens het kreeftenseizoen van 2024 werd de impact duidelijk zichtbaar. Vissers merkten dat ze veel minder kreeften vingen dan in voorgaande jaren en ook het aantal zaadvrouwtjes leek lager. Voor veel vaste vistuigvissers in de Oosterschelde is de kreeftenvisserij een belangrijk onderdeel van het inkomen. De sterke terugval in vangsten betekende een directe klap voor de sector en is een ecologisch probleem.

Op zoek naar een oorzaak

Om te begrijpen wat er aan de hand was, startte Wageningen Marine Research samen met Wageningen Food Safety Research en Wageningen Bioveterinary Research een verkennend onderzoek. 

Daarbij werden kreeften uit de Oosterschelde vergeleken met kreeften uit het Grevelingenmeer, waar geen verhoogde sterfte is waargenomen (Schotanus et al. 2024).

De dieren werden onderzocht op bacteriën, virussen en parasieten. Daarnaast werden ze in het laboratorium gescreend op vijftig verschillende elementen, waaronder zware metalen, en op mariene toxines die ook in schelpdieren kunnen voorkomen.

Uit deze analyses kwamen geen duidelijke verschillen naar voren tussen de kreeften uit beide gebieden. Op basis van dit onderzoek kon daarom geen specifieke oorzaak voor de sterfte worden vastgesteld.

Waarnemingen van vissers

Naast laboratoriumonderzoek wordt sinds 2021 ook informatie verzameld bij kreeftenvissers om ontwikkelingen in het bestand beter te volgen. Uit een enquête blijkt dat in 2024 in alle onderzochte gebieden aanzienlijk minder maatse kreeften werden gevangen dan een jaar eerder. Ook meldden vissers regelmatig zwakke of slappe kreeften in hun vistuigen. Deze kreeften vertoonden soms aangroei op het schild, kleine puntjes of bloedingen op het kopschild en hadden vaak minder vlees.

Ook het gedrag was anders: de dieren reageerden minder agressief en bewogen hun scharen nauwelijks. Deze waarnemingen helpen onderzoekers om een beter beeld te krijgen van wat er met de kreeften in de Oosterschelde gebeurt.

Sterke daling van bestand

De gevolgen van de sterfte zijn duidelijk terug te zien in de vangstgegevens van de afgelopen jaren. Figuur 1 laat de totale aanlandingen van Europese kreeft in de Oosterschelde tussen 2018 en 2025 zien, gebaseerd op vangsten met vaste tuigen die bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zijn gemeld.

Ook uit monitoring op zes vaste plekken, verspreid over de Oosterschelde, blijkt dat het aantal kreeften sterk is afgenomen (WMR, 2023, 2024). Op deze plekken wordt jaarlijks met dezelfde vistuigen gevist, In 2024 en 2025 werden hier veel minder kreeften gevangen dan in eerdere jaren. Daarnaast lijkt de verhouding tussen mannetjes en vrouwtjes veranderd: er worden relatief minder vrouwtjes gevangen. Of dit betekent dat er daadwerkelijk minder vrouwtjes in de populatie aanwezig zijn, is nog niet helemaal duidelijk.

Wat wel duidelijk is, is dat het kreeftenbestand momenteel klein is en dat herstel tijd zal kosten. Kreeften zijn langlevende dieren die langzaam groeien en pas na enkele jaren geslachtsrijp worden. Daardoor kan het meerdere jaren duren voordat een populatie zich na een sterke terugval volledig herstelt.

Een bijzondere populatie

De situatie in de Oosterschelde is extra zorgelijk omdat deze kreeftenpopulatie genetisch bijzonder is. Onderzoek van de University of Exeter laat zien dat de Oosterscheldekreeft een relatief geïsoleerde populatie vormt. Er is weinig uitwisseling met andere gebieden, waardoor het bestand grotendeels afhankelijk is van zijn eigen voortplanting.

Een sterke afname van het aantal volwassen kreeften kan daarom grote gevolgen hebben voor het herstelvermogen van de populatie.

Breder onderzoek naar stressfactoren

Omdat er geen duidelijke oorzaak voor de sterfte is gevonden, kijken onderzoekers inmiddels breder naar mogelijke verklaringen. Eén van de hypothesen is dat de sterfte het gevolg kan zijn van een combinatie van stressfactoren. In de Oosterschelde spelen verschillende veranderingen tegelijkertijd. Zo is de watertemperatuur de afgelopen decennia gestegen en worden er in het gebied verschillende vervuilende stoffen aangetroffen.

Binnen het meerjarige onderzoeksprogramma OMASS (Oorzaken Massale Sterfte in de Oosterschelde), onderdeel van de HEMASS-werkgroep (Herstelmaatregelen Schaal- en Schelpdieren) en begeleid door de Provincie Zeeland, wordt daarom onderzoek gedaan naar een breed scala aan mogelijke stressoren, zoals temperatuur, vervuiling en ziekteverwekkers.

Voorzichtig optimisme

Hoewel de oorzaak van de sterfte nog niet duidelijk is, zijn er ook enkele voorzichtig positieve signalen. In 2025 werden tijdens monitoring vrijwel geen zwakke kreeften waargenomen en zagen de gevangen kreeften er gezond uit. Dat kan erop wijzen dat de overgebleven populatie weer vitaler wordt. Tegelijkertijd blijft voorzichtigheid geboden, het is moeilijk te voorspellen hoe de populatie zich zal herstellen.

Samenwerken aan herstel

De komende jaren staan vooral in het teken van verder onderzoek en monitoring. Wetenschappers willen beter begrijpen welke factoren de sterfte hebben veroorzaakt en hoe het kreeftenbestand zich ontwikkelt.

Tegelijkertijd wordt verkend welke maatregelen het herstel van de populatie mogelijk kunnen versnellen. Zo wordt onder meer gekeken naar de mogelijkheden voor het opzetten van een hatchery, waar jonge kreeften kunnen worden opgekweekt en later uitgezet.

Ook wordt onderzocht of verbeteringen aan het leefgebied in de Oosterschelde – bijvoorbeeld door extra schuilplaatsen te creëren – kunnen bijdragen aan het herstel van het bestand.

Voor dit soort maatregelen is op dit moment nog geen financiering beschikbaar; de komende periode wordt vooral gekeken naar de haalbaarheid en naar mogelijkheden voor toekomstige projecten.

Daarbij is samenwerking met de sector essentieel. Vissers leveren belangrijke waarnemingen en helpen bij het verzamelen van gegevens over vangsten en conditie van kreeften.

Het uiteindelijke doel is duidelijk: zorgen dat de Oosterscheldekreeft ook in de toekomst een gezonde populatie blijft – én een belangrijk onderdeel van de Zeeuwse visserij.

Voor meer informatie: 

Jildou.schotanus@wur.nl

Bronnen

Bleijenberg, Jasper. 2023. Samenvatting Databronnen Kreeften Oosterschelde: Inventarisatie bestaande bronnen en beoordeling van hun geschiktheid voor het maken van een bestandsschatting. Wageningen University & Research rapport C025/23. https://doi.org/10.18174/630433 Wageningen.

Schotanus, Jildou et al. 2024. Kreeftensterfte in de Oosterschelde : Een Verkenning van mogelijke oorzaken. Wageningen University & Research rapport C078/24.

WMR. 2023. Advies 2024: Kreeftenvisserij gebied Oosterschelde, 10 oktober 2023. Wageningen Marine Research. https://edepot.wur.nl/684449

WMR. 2024. Advies 2025: Kreeftenvisserij gebied Oosterschelde, 19 december 2024. Wageningen Marine Research. https://edepot.wur.nl/639938