Samen het verhaal van de visserij vertellen…

ZOUTKAMP - Het verhaal van én over de visserij wordt op verschillende manieren verteld en geïnterpreteerd. De een ziet het zus, de ander zo. Als dochter van garnalenvisser Lammert Bolt (ZK 14 ‘Emma’) zie ik de visserij het liefste voor altijd doorgaan, mét de vrijheid die bij dit beroep hoort. Maar, dat vraagt om inzet. Vanuit de politiek, visserij en de verhalenvertellers eromheen. Met dat laatste bedoel ik mensen die aan anderen vertellen over de visserij. Ze meenemen in dit mooie beroep waar veel mensen eigenlijk zo weinig over weten. Zo wordt een positiever beeld gecreëerd over de visserij. Iets wat hedendaags vaak mist. 

‘Ambassadeur van de visserij’ 

Een mooi voorbeeld van een verhalenverteller is Eppo Lukkien. Met garnalenkottertje de ZK 9 ‘Antonia’ laat hij bezoekers proeven van het leven op zee. Eppo vertelt: ,,Eigenlijk zijn wij de ambassadeurs van de visserij. We laten mensen zien wat er leeft op het Wad en hoe mooi het is. En we vertellen over de visserij vanuit ons perspectief. Je ziet vaak dat dat het beeld dat mensen hebben over deze sector daardoor verandert.” Dit doet hij samen met zijn ‘bemanning’. Mannen van zee die elk hun eigen kennis meebrengen over de dijken, zandplaten, het leven in zee en vooral de visserij. 

Tijdens mijn laatste tocht met Eppo gingen we met een stevige zuidwester wind het Wad op. Dit keer met trouwe gids Jan Allard die enthousiast vertelt over de garnalenvisserij, de onderdelen van het net en tuig, hoe de klossen over de zeebodem rollen en de garnalen verzamelen in de achterste zak. Zijn enthousiasme werkt aanstekelijk, want de passagiers luisterden geboeid. 

Ondertussen zakt het mini-tuig in het water. De vangst wordt even later uitgestald in de grote bak midden op het dek: een mooi kijkje in het leven in de zee. Als ware vissermannen bestuderen we wat de vangst heeft opgeleverd: kleine scholletjes, krabben, gepantserde harnasvisjes en natuurlijk garnalen. 

Ondertussen dobberen we langzaam richting een van de zandbanken. Daar liggen bijna zeventig zeehonden te relaxen na een dag zwemmen, eten en slapen. Voor de Engelsmanplaat gaan we voor anker. Door het kniehogewater lopen we de plaat op. ,,Vroeger was dit een soort minischiereiland”, vertelt Allard. We struinen over de open vlakte terwijl we leren hoe lang zandwormen zijn, hoe de scheermesjes hier zijn gekomen, waar het zeewier voor wordt gebruikt, dat de Vlinderbalg is vernoemd naar de grote witte schelpen die je regelmatig op het strand vindt, zo ook op deze plaat. En we zoeken kokkels. Deze spoelen we schoon aan boord wanneer we, met de ondergaande zon op de achtergrond, terugvaren naar de haven. Hoewel dit natuurgebied als Zoutkampse bijna in mijn achtertuin ligt, pik ook ik elke tocht weer nieuwe dingen op. 

Open blik 

De thuishaven van de ZK 9 is Zoutkamp, maar in de zomermaanden heeft hij een vaste ligplek in de visserijhaven op Lauwersoog. Tegenover de steiger ligt het nieuwe Werelderfgoedcentrum Waddenzee (WEC), dat afgelopen april is geopend. Ook het WEC is een verhalenverteller. Het is opgezet ter promotie van het Waddengebied en als nieuwe locatie voor de voormalige zeehondencrèche in Pieterburen. 

Tijdens mijn tijd als schoolgaande leerde ik objectief naar bepaalde onderwerpen te kijken voordat ik er een mening over vorm. Dit mocht ik weer oefenen tijdens een bezoek aan het WEC. Vader Lammert ging mee als referentiekader en ook met een open blik. Met genoeg meningen en vooroordelen van anderen op zak stapten we het WEC binnen. 

Beleving van het Wad 

Het startpunt is de film ‘Silence of the Tides’ door regisseur Pieter-Rim de Kroon. Daarna kun je alleen maar denken: dit gebied moeten we behouden. Maar hoe? Daar wordt geen concreet antwoord op gegeven. In plaats daarvan krijg je als (kritische) bezoeker de ruimte om hier je eigen mening over te vormen. We wachten af wanneer we in de tunnel zouden belanden waarin duidelijk wordt gemaakt: de visserij is slecht voor de zee (en de zeehonden). Dat kwam niet. 

De uitleg blijft algemeen en breed, net zoals de belofte van het WEC: ‘’Het WEC zet zich in voor een gezonde Waddenzee. Wij willen jou en iedere bezoeker de waarde van dit gebied laten ervaren. En die waarde is persoonlijk voor iedereen’. Dat is de rode draad door de hele tentoonstelling. Het wordt gesteld als feit dat er verschillende gebruikers zijn van het Waddengebied: bewoners, recreanten en mensen die hier hun brood verdienen. Er wordt gefocust op de juiste balans vinden tussen deze gebruikers en de natuur in het Waddengebied. 

Weinig visserij 

De visserij blijft bijna onbenoemd. Er wordt kort aandacht besteed aan de druk op de palingpopulatie en welke aanpassingen hiervoor zijn gedaan in de visserij: aangepaste fuiken per seizoen en het visverbod in het seizoen wanneer de paling richting de Sargassozee vertrekt. 

Daarnaast worden verschillende obstakels benoemd voor het onderwaterleven zoals microplastic, spookvisserij en verstoring door onder andere scheepvaart. Er worden verschillende (mogelijke) verbeteringen genoemd en als bezoeker wordt je gestimuleerd hierover je eigen mening te vormen. Bijvoorbeeld door een interactief testpanel en audioverhalen van verschillende gebruikers van het Waddengebied. 

We sluiten ons bezoek af met een kijkje bij de zeehonden. Ogenschijnlijk schattig en onhandig, maar als roofdieren ware jagers. 

Gemiste kans 

Het WEC verwacht jaarlijks zo’n 100.000 bezoekers te ontvangen. Daarmee hebben ze de potentie om een belangrijke stem te zijn in het uitdragen van de rol van de visserij in het Waddengebied. Bovendien biedt de huidige tentoonstelling volop ruimte om dit verhaal uit te breiden. Niet alleen over de visserij zelf, maar ook over de ontwikkelingen binnen de sector en de innovaties die bijdragen aan het behoud van het Waddengebied. Voor de natuur, de mensen die ervan willen genieten én de vissers die afhankelijk zijn van dit gebied. 

Zoals in het WEC ook meerdere keren wordt benoemd: de natuur verandert, het Waddengebied verandert. En zo verandert ook de visserij en de maatschappij. Daarin moeten ook wij meebewegen. Dat vraagt om inzet vanuit de politiek, vissers en de vertegenwoordigers van de visserijsector. Daarom zou ik het liefste zien dat deze laatste groep en het WEC nog eens van gedachten gingen wisselen over de rol van de visserij in het Waddengebied en hoe dit beter kan worden uitgedragen. 

Ook de visserijhaven Lauwersoog is volop in beweging. Niet alleen op economisch vlak, maar ook op het gebied van toerisme en beleving. Zou het niet geweldig zijn als deze partijen samen met de vertegenwoordigers van de visserij met elkaar om tafel gaan om te kijken hoe ze elkaar kunnen versterken en daarmee ook het beeld en de beleving van de visserij?

Emma Bolt

Verbonden met de visserij

Eppo Lukkien (66) is Zoutkamper in hart en nieren. Opgegroeid in een varensfamilie was het voor hem vanzelfsprekend om na de mavo naar zee te gaan. Als jonge opstapper voer hij mee op verschillende schepen, waaronder de ZK 17 van Dirk Sloot, de ZK 11 van neef Vijko Lukkien en als palingvisser op de ZK 32 van Henk Buitjes. In 1981 kocht hij op zijn tweeëntwintigste zijn eigen schip: de ZK 22, voormalige TX 15. Drie jaar later verkocht hij het schip noodgedwongen om gezondheidsredenen.

Toch bleef Eppo nauw verbonden met het water. Hij voer nog enkele jaren als opstapper mee op de ZK 34 van Harry Bottema en voer nog een half jaar bij Rijkswaterstaat. Daarna ging hij aan wal, waar hij werkte op de productieafdeling bij Heiploeg, visserijbedrijf Rousant, scheepswerf Welgelegen van Dries Bouma en als brug- en sluiswachter in Lauwersoog, Gaarkeuken en Groningen. In die tijd begon hij met vaartochten met het museumschip de ZK 4 ‘Albatros’ van het Vissermuseum Zoutkamp. Dit deed hij veertien jaar. Het bleef echter kriebelen om weer te vissen én de visserij te promoten.

Omdat vergunningen voor de ZK 4 uitbleven, koos hij voor zijn eigen koers en kocht negen jaar geleden de huidige ZK 9 ‘Antonia’. Het schip werd oorspronkelijk gebouwd als vrachtscheepje, maar later omgebouwd naar palingkotter onder WR 4, de latere TS 3. De perfecte basis voor zijn eigen vaartochten. Inmiddels is Eppo met pensioen, maar hij doet nog steeds regelmatig rondvaartochten. Kleinschalig, persoonlijk en vol verhalen.

Wat hij het mooiste vindt? De glinstering in de ogen van mensen die ontdekken wat hier leeft, hoe de zee werkt en wat visserij werkelijk betekent. ,,We delen ons verhaal’’, vertelt Eppo. ,,En dat vind ik prachtig.’’