Nederlandse viskweek in de lift

WAGENINGEN - Wereldwijd wordt er steeds meer vis gegeten. De wereldbevolking én de welvaart stijgen, waardoor meer mensen vis kopen. Sinds 1980 verdubbelde de visconsumptie. Niet vreemd dus dat de viskweek de laatste decennia aan een opmars bezig is. Inmiddels is meer dan de helft van de wereldwijde visconsumptie afkomstig uit kweek. Ook in Nederland groeit de viskweek, weliswaar op een veel kleinere schaal dan in viskweekgrootmacht Azië, maar de trend is duidelijk.

Relatief weinig kweekvis uit Nederland

In Nederland is slechts enkele procenten van de visconsumptie afkomstig uit eigen kweek. Natuurlijk, soorten als zalm, tilapia en pangasius worden hier veel gegeten, maar de zalmkwekerijen zitten met name in Noorwegen en kwekerijen van de andere genoemde soorten in Azië. Kijken we naar de in Nederland gekweekte vissoorten, dan zijn dat relatief kleine volumes vis die als delicatesse worden genuttigd: paling, yellowtail, tarbot, steur (voor kaviaar) en meerval. 

Vooral hoge eisen aan kwaliteit

Nergens anders ter wereld worden zulke hoge eisen gesteld aan voedselveiligheid, diervriendelijkheid, duurzaamheid en kwaliteit als in Nederland. De viskweek zoals die hier vooral op land in gesloten recirculatiesystemen plaatsvindt, voldoet aan die strenge eisen en zorgt, in combinatie met de lage volumes, daardoor voor een vrij hoge kostprijs. Het koperspubliek dat op zoek is naar hoge kwaliteit weet de vis in de speciaalzaken zeker te vinden. 

In de supermarkten speelt vooral de prijs een belangrijke rol. Bovendien vereisen inkopers van supermarktketens het ASC-label voordat zij een kweekproduct in de schappen opnemen. Voor kleine Nederlandse kwekers is certificering relatief duur. Of hun producten passen niet in het certificeringsschema van ASC, zoals bij paling waarvan de pootvisjes niet gereproduceerd zijn, maar uit de natuur komen. Toch, ondanks alle beperkingen, is de Nederlandse viskweek bezig aan een opmars.

Continue innovatie

De Nederlandse visteelt wordt gekenmerkt door een hoge mate van technologische innovatie. De hier toegepaste RAS-systemen (Recirculatie Aquacultuur Systemen) zijn de maatstaf voor kwekerijen elders in de wereld, waar de Nederlandse engineering een zeer hoog aanzien heeft. 

Door de continue innovatie lukt het om de in feite dure kweek van vis in gebouwde voorzieningen op land steeds efficiënter vorm te geven. Dat is met name te zien aan de ontwikkelingen bij twee van de belangrijkste soorten; paling en yellowtail. Die zijn elk goed voor ongeveer 30% van de jaarproductie in Nederland.

Uitbreiding kweekcapaciteit yellowtail

Opvallend is de productie van Kingfish Zeeland, die in 2022 nog zo’n 1.500 ton yellowtail bedroeg. Deze kwekerij in Kats in Zeeland is sinds 2016 actief en wist jaar na jaar sterk te groeien. De kwekerij is gestart met een capaciteitsuitbreiding naar 3.500 ton. De faciliteiten daarvoor zijn inmiddels opgeleverd en zullen naar verwachting in 2025 volledig operationeel zijn. 

Hiermee is Kingfish Zeeland de grootste landgebaseerde yellowtail kingfish kwekerij ter wereld, waarbij de volledige kweekcyclus onder één dak te vinden is. Er bevindt zich een hatchery (broedhuis), een opgroei-afdeling en een verwerkingsafdeling op één locatie. Inmiddels werken er circa 130 mensen bij The Kingfish Company om de vis van eitje tot oogstformaat op te laten groeien. 

Onder de vlag van Kingfish Maine in de Verenigde Staten is inmiddels een handje vol mensen actief in een kleinschalige hatchery bij het lokale onderzoekscentrum. Daar wordt gewerkt met ouderdieren vanuit de hatchery in Nederland.

In Zeeland worden inmiddels plannen gesmeed om verder door te groeien naar een jaarproductie van 6.000 ton vis.

Verantwoorde palingkweek

In de palingsector wordt eveneens veel geïnnoveerd. Door extra aandacht voor dierenwelzijn en verbeterde, duurzamere voermethodes is de conversie van voer naar volgroeide vis de laatste jaren sterk verbeterd. Uitval van vissen is er in de moderne systemen nog nauwelijks. De gehele productieketen is inmiddels gecertificeerd volgens de SEG-standaard. Die standaard garandeert een volledige traceerbaarheid van visserij op pootvis (glasaal) tot aan het verkooppunt. Voedselveiligheid en een verantwoorde vangst binnen de wettelijke quota zijn daarmee gegarandeerd. De sector is in afwachting van een accreditatie, zodat paling met het SEG-label door de inkopers van de retail als volwaardig verantwoord kan worden gezien. 

De zes (overgebleven) palingkwekerijen zijn door modernisering en innovatie inmiddels volledig ingericht om de capaciteit op te vangen van de zes bedrijven die afgelopen jaren zijn gestopt én te voldoen aan de verwachte toekomstige marktvraag. De totale productie in Nederland is al jaren stabiel.

Ketenintegratie in de palingkweek

Door de stabilisatie van de markt voor paling, is de bedrijfsopzet van kwekerijen de afgelopen 15 jaar veranderd. Een aantal kwekerijen is zelf gaan roken, heeft zich ingesteld op de levering van pootaal voor uitzet en/of ging buitenlandse samenwerkingen aan. Alles om een efficiënt bedrijfsproces en een stabiele levering van paling aan de markt mogelijk te maken. 

Goed voorbeeld is de Nijvis Group. Kwekerij Nijvis in Nijmegen werd eind 80-er jaren opgericht door energiemaatschappij PGEM en werd in 1995 door de kwekers overgenomen. In 2001 breidden ze uit met rokerij Klooster in Enkhuizen. Om voldoende pootaal voor uitzet te kunnen leveren naar verschillende Europese landen, werd een kwekerij in Duitsland ontwikkeld, met nieuwe technologie die tot een veel hogere overleving van de pootaal heeft geleid. Daarnaast ontwikkelde de groep een kwekerij in Marokko. Deze levert niet aan Europa, maar exporteert levende vis naar Azië en Amerika, onder auspiciën van CITES vanuit het Marokkaanse glasaalquotum. Door ook een Frans glasaal-handelsbedrijf toe te voegen aan de rokerij en kwekerijactiviteiten, lukte het Nijvis Group om keten-breed te voldoen aan de SEG-standaard voor paling én een betrouwbare partner voor de retail te zijn.

Reproductieonderzoek bij de WUR

Alle ogen van de palingsector zijn gericht op de ontwikkelingen in de volledige reproductie van glasaal, die de kwekerijen als pootvis kunnen gebruiken. Op commerciële basis in Volendam en op wetenschappelijke basis op de universiteit in Wageningen wordt daar hard aan gewerkt.

Het door Stichting DUPAN en de universiteit van Wageningen opgerichte onderzoekplatform Eelric maakt steeds grotere stappen richting een volledige kunstmatige kweek van paling. Sinds vorig jaar lukt het prima om palinglarfjes geboren te laten worden. Die larfjes aan het eten krijgen vormde het grote probleem. Maar ook dat is inmiddels gelukt. Door dat te optimaliseren zal het uiteindelijk lukken om de cirkel te sluiten. De onderzoekers verwachten dat dit nog wel 10 jaar aan doorontwikkeling behoeft, voordat de kweek opgeschaald kan worden voor commerciële toepassing. Het Eelric-onderzoek wordt gefinancierd door het ESF-fonds – Eel Stewardship Fund, dat voornamelijk wordt gevuld uit de verkoop van paling -  en vanuit het nationale Topsectorenbeleid.

Cijfers viskweek in Nederland over 2023.

Subsidie voor aquacultuur

Technische en marktinnovaties zijn onmisbaar voor een duurzame sector. De overheid heeft daarvoor onlangs de eerste ronde van de subsidieregeling voor de aquacultuursector in het kader van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken, Visserij en Aquacultuur afgesloten. De subsidie is beschikbaar voor bedrijven en organisaties die vernieuwend en innovatief zijn en perspectieven bieden voor de markt. 

Met deze subsidieregeling wordt ingezet op de verduurzaming en duurzame groei van de aquacultuursector. De adviescommissie is begonnen met het rangschikken van de ingediende aanvragen. Zij kijkt naar een aantal selectiecriteria. Per criterium wordt er een score toebedeeld. Het gaat daarbij om efficiëntere productie, verbeterde gezondheid en welzijn van dieren, nieuwe technieken en methoden die minder schadelijk zijn voor het milieu. Projecten moeten uiteraard voldoen aan de randvoorwaarden van de regeling en worden vervolgens verleend aan de projecten met de hoogste score. Uiterlijk begin oktober krijgen de aanvragers een brief met de beslissing op de subsidieaanvraag.

Norbert Jeronimus,

Nevevi