Niet alleen historie en nostalgie, maar ook toekomst voor de kleinste visserij van Nederland. BERGEN OP ZOOM – De weervisserij mag niet verloren gaan. Ooit was het een bloeiende bedrijfstak, maar deze bijzondere manier van vissen vindt in Nederland tegenwoordig alleen nog in de Oosterschelde plaats, door één vissersfamilie: de familie Van Dort uit Bergen op Zoom. De jaarvangsten de afgelopen drie jaren lagen tussen slechts 500 en 700 kilo ansjovis. Het onderhoud aan de weren is niet meer op te brengen uit de bedrijfsvoering en de weervisserij dreigt daardoor uit de Oosterschelde te verdwijnen. Als het aan de Stichting Behoud Weervisserij (SBW) ligt zal dat echter niet gebeuren.

Tijdens het korte vangstseizoen, de maanden mei en juni, varen de ansjovisvissers tweemaal per etmaal uit: ’s nachts één uur voor laagwater en overdag twee uur voor laagwater. Al met al neemt het vissen vier uur in beslag: uitvaren, verjagen van de aalscholvers, leeghalen van de weren en terugvaren. In vroeger tijden bedroeg de opbrengst van ansjovis in een ´normaal´ jaar zo´n 5.000 kilo. In een goed jaar kon dat cijfer oplopen naar 8.000-9.000 kilo. De natuur is grillig. In 1910 bedroeg de jaaropbrengst 500 kilo, in 1930 maar liefst 500.000 kilo. Omdat de laatste gebruikers van de twee nog bestaande weren de laatste jaren weinig hebben besomd, wordt het langzaamaan onmogelijk om de historische weren in originele staat te onderhouden.

Initiatiefnemer Piet Landa uit Bergen op Zoom was 50 jaar visser op de Oosterschelde en is een voormalig ansjovisvisser. Kompaan Jan van Paassen, geboren Scheveninger maar woonachtig in Halsteren, was 30 jaar werkzaam als onder meer adviseur bij de bouw van vrieshuizen voor de trawlerrederijen. Zij hebben de handen ineengeslagen met de Stichting Industrieel Erfgoed Bergen op Stoom, vertegenwoordigd door Gijs Asselbergs en Marc van der Steen, om de weervisserij voor de toekomst te behouden en toeristisch beter op de kaart te zetten. Het viertal vormt de SBW. Diverse fondsen en bedrijven, waaronder de vroegere opdrachtgevers van Van Paassen, hebben reeds steun toegezegd en/of verleend en de provincies Noord-Brabant en Zeeland zijn benaderd. Bij elkaar moet ruim 100.000 euro bijeengekregen worden. Meer bijdragen, ook van particulieren, zijn uiteraard welkom.

Kort en goed is door de leden van de SBW een ´Projectplan Weervisserij Bergen op Zoom´ gepresenteerd, waarin de belangrijkste elementen voor het behoud van de weervisserij zijn vastgelegd. In de eerste plaats is het noodzakelijk dat de beide bestaande weren op de Speelmansplaten gerestaureerd worden. Dat betekent nieuw hout aanschaffen en plaatsen in het gebied ten zuiden van de Bergsediep Sluis. Het te gebruiken hout dient te worden gekapt op plaatsen die door het Brabants Landschap worden aangewezen. De bedoeling is dat het hout in het voorjaar van 2011 per boot wordt verplaatst naar de weren, waar de oude en afgebroken houten staken worden vervangen door nieuwe.

Verder wordt in het ´behoudplan´ onderzocht op welke manier de weervisserij als een toeristische attractie gepromoot kan worden. Gedacht wordt aan een betaalbaar ´belevingstoerisme´ voor een breed publiek. De initiatiefnemers zijn van mening dat het unieke karakter van de weervisserij het verdient om aan een breder publiek te laten zien en vooral ook te laten ervaren. ,,Een boottocht naar de weren is de ultieme vorm van beleving. De combinatie met een overheerlijke vismaaltijd in een restaurant na het bezoek aan de weervisserij ligt voor de hand. Het vangstseizoen in 2011 is de start van deze structurele activiteiten´´, aldus een enthousiast SBW-bestuurslid Marc van der Steen.

Ook de boten van de familie Van Dort hebben een opknapbeurt nodig. Voor de visvangst met twee weren zijn drie boten nodig. Twee boten leggen bij de ene weer aan voor het uitzetten van een drijfnet en het binnenhalen daarvan. Intussen vaart een derde boot naar het tweede weer om alvast de aalscholvers te verjagen. De revisiebeurt van de boten, waaronder het vernieuwen van de motoren, wordt gezien als een eenmalige investering. Later onderhoud moet worden gedekt uit de visvangst. Deze werkzaamheden staan gepland voor begin 2011.

Staketsel
De ansjovisvissers Henk van Schilt en Corné van Dort (rechts) aan het werk. Een weer bestaat uit twee rijen (vleugels) van houten palen, die over een lengte van 800 tot 1.000 meter in een V-vorm zijn gestoken. Ze eindigen in een houten fuik die precies in de watergeul van het weglopende zeewater staat. De inwendige hoek van het weer is 45 tot 50 graden. Het hout van de staketsels, het weerhout, bestaat doorgaans uit eikenhouten takken van vier tot vijf meter lang. Deze takken worden dicht bij elkaar in de bodem van de zandplaat gestoken. Naarmate men de plaats nadert waar de vleugels samenkomen en zich het fuikgat bevindt, komen de takken steeds dichter bij elkaar te staan. Vlakbij het fuikgat wordt het staketsel meestal extra versterkt met dwarslatten, ijzergaas en netten. De weren hebben constant onderhoud nodig. Herfststormen, houtrot en winterijs brengen het weerhout schade toe. Het steken en trekken van het weerhout vraagt ook veel tijd en vergt een zware inspanning.

Bij hoog water steekt het weerhout niet of nauwelijks boven water uit. Bij laag water vallen de uiteinden van de vleugels droog en kan men al wadend het fuikgat bereiken. De vis die bij hoog water de ondiepe delen van de Oosterschelde opzoekt, waarschijnlijk gelokt door de iets hogere watertemperaturen boven de pas ondergelopen platen, raakt voor een deel binnen het houtwerk van de weer. Als de vis bij het einde van eb probeert het diepere water te bereiken stuit hij tegen het staketsel.
De meeste vissoorten kunnen gemakkelijk tussen de takken door zwemmen, maar het staketsel schrikt de ansjovis af. Bij hun pogingen open water te vinden raken ze steeds verder in de weer, tot ze in de buurt van het fuikgat komen, waar de staken van de vleugels zo dicht bij elkaar staan dat ontsnappen vrijwel onmogelijk is. Een aantal schuin naar binnen gerichte staken van geringere afmetingen belet bovendien de vissen de weg terug te vinden.

Hoewel de meeste visserijmethodes op de Oosterschelde door Zeeuwen worden uitgeoefend, is de weervisserij altijd in handen geweest van ´Bergenaren´. Op dit moment zijn nog twee weren in gebruik door de Bergse familie Van Dort. Omdat Piet Landa en de familie Aartsen ook over een geldige vergunning beschikken zouden er nog twee extra weren herbouwd kunnen worden.


Oorsprong
De oudste gegevens over de weervisserij dateren van rond 1695 en vinden we in de Kroniek van Notaris Smallegange. Op de kaart van de ‘geswore landmeter’ van D.W. Hattinga van 6 oktober 1783 zijn de weervisserijen ingetekend. Voor Zeeland gelden de nummers 1 t/m 9 en voor Bergen op Zoom de letters A t/m I. Voor beide partijen zijn dus negen weren op die dag verloot. Jarenlang zijn in het oostelijk deel van de Oosterschelde ongeveer vijftien weren in gebruik geweest. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog waren er nog tien weren. In de periode 1960-1970 zijn nog vijf tot zes weren van het visserijtoneel verdwenen.


Culinair
De ansjovis vormt een onlosmakelijk onderdeel in het beroemde Bergse AAA-menu: Asperges – Ansjovis – Aardbeien. Vanuit toeristisch oogpunt bezien is de culinaire combinatie voor Bergen op Zoom en directe omgeving op ´de Brabantse Wal´ van grote waarde.