URK – Terugwinnen van fosfaat uit rioolwater en dat gebruiken voor het verhogen van de visproductie in de Noordzeekustzone via het ‘Boddeke-Hagel Plan’.  Het wordt uitgelegd in ‘Fosfaatwijzer 2012, Afval is Voedselproductie’ van de Stichting Wetenschappelijk Natuur en Milieubeleid (SWNM). Auteur: Rypke Zeilmaker.

De Fosfaatwijzer 2012 is de jongste SWNM-publicatie van Zeilmaker, die in twaalf vragen en antwoorden ingaat op het sluiten van de fosfaatkring en het verhogen van de visproductie in de Noordzeekustzone via het Boddeke-Hagel Plan (BHP). Dat plan werd in 2007 afgeschoten door onder meer IMARES, maar SWNM en Zeilmaker denken dat de tijd rijp is om de discussie weer te laten oplaaien. Zeilmaker: ,,Er moet een denkomslag komen. We moeten anders naar fosfaat gaan kijken, zeker met het oog op de voedselvoorziening voor de snel groeiende wereldbevolking naar 9-10 miljard mensen in 2050. En voedselproductie heeft fosfaat nodig.’’

Daarnaast wijst Zeilmaker op een oplossing voor de door deskundige vastgestelde schaarste aan fosfaat. Slibverwerking Noord-Brabant (SNB) wil dit jaar een fabriek opzetten die fosfaat herwint uit rioolwater. ,,Dat fosfaat zou je kunnen gebruiken voor het BHP, vandaar ook de titel ‘Afval is Voedselproductie’. De SWNM Fosfaatwijzer 2012 behandelt alle mogelijkheden en bezwaren.’’

Wat is het BHP precies? Dit plan ‘Voorstel voor veldonderzoek naar het verband tussen fosfaattoevoeging aan het Nederlandse kustwater en visproductie’ werd in 2007 gelanceerd door voormalig hoofd biologisch onderzoek Dolf Boddeke van het RIVO en oud-RIVO-directeur en chemicus Paul Hagel. Het onderzoekt de relatie tussen toevoeging van voedingsstoffen (fosfaat) en de biologische productiviteit van de zee. Het plan heeft de potentie om de groei van jonge vis van commercieel interessante soorten te verhogen met een berekende 14.000 tot 28.000 ton ‘nat gewicht’ door de kinderkamerfunctie te stimuleren van de Noordzeekustzone. Het BHP voorziet drie jaar lang in door wetenschappers begeleide toevoeging van 5.000 ton fosfor aan de Nieuwe Waterweg bij Maassluis over een periode van telkens 21 maart tot 21 september. Dit herstelt de balans stikstof-fosfaat naar een niveau dat gunstiger is voor visproductie. Bij succes zou een extra visopbrengst van 100 miljoen euro aan met name tong en schol mogelijk zijn.

Onderzoek naar de positieve kanten van nutriëntentoevoeging/eutrofiëring is volgens de Fosfaatwijzer 2012 broodnodig. ,,Het BHP dient als toetsing van eerdere bevindingen uit de jaren ’60 tot ’80 van de vorige eeuw. Toen vervijfvoudigde de toevoer van opgelost fosfaat vanuit de Rijn naar de Nederlandse kustwateren. Tegelijkertijd steeg de aanvoer van vis van ongeveer 400.000 ton naar 1 miljoen ton. Het BHP kan het antwoord leveren of deze extreem grote visproductie het gevólg was van extra fosfaattoevoer. Zo ja, dan is fosfaattoevoer een bruikbaar instrument voor hogere productie van zeevis in ondiep kustwater.’’

De Fosfaatwijzer 2012 wijst er op dat de basisprincipes van het plan ook in de natuur zichtbaar zijn (bijvoorbeeld  bij El Niño voor de Peruaanse kust) en dat fosfaat niet de hoeveelheid algen in het zeewater vergroot, maar wel de snelheid waarmee energie uit zonlicht terechtkomt op hogere niveaus in de voedselketen, zoals vis. Ook stelt de Fosfaatwijzer 2012 dat extra fosfaat in de Nederlandse kustzone geen milieuoverlast veroorzaakt. De mogelijke bloei van plaagalgen en zuurstofloosheid werden in het IMARES-rapport ‘Fosfaataddities om de visproductie te verhogen?’ gezien als het belangrijkste bezwaar tegen het Boddeke-Hagel Plan.

Staat het BHP niet op gespannen voet met Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water? Volgens de Fosfaatwijzer 2012 is er juist een stimulans te verwachten voor schelpdiereters die kwalificerende soorten zijn in habitat H1110 (de kustzone), met name eidereend en zwarte zee-eend. Nederland verwijderde in 2008 al 83 procent van de aangevoerde fosfaat; 8 procent meer dan de Europese norm voorschrijft. Een succesvol BHP zou ook het verlies kunnen compenseren aan visgrond door de invulling die de Nederlandse overheid geeft aan Natura 2000.

Het BHP zou jaarlijks minder dan de helft van de fosfor nodig hebben die nu als afval wordt verbrand of gedumpt. Het is nog even wachten op nieuwe technieken om zuiver fosfor uit afval terug te winnen als nieuw bruikbare meststof. SNB verwacht echter op korte termijn hierin een doorbraak. De goedkoopste vorm van toediening is volgens de Fosfaatwijzer 2012 via fosforzuur, zo’n 18.000 ton per jaar.

Discussie
Het Boddeke-Hagel Plan wakkert de milieudiscussie aan: welk doel streven we waar na met waterbeheer? Staat ‘zuiverheid’ centraal bij het beheer van onze kustzee, of mag de zee haar rol vervullen bij voedselzekerheid? Is saneren van de vissersvloot (de Nederlandse vloot kromp met een derde in 15 jaar) de enige maatregel die overheden hebben bij beheer van visbestanden? Bij toenemende voedselvraag wordt de biologische productie weer actueel.’’

Productiviteit
Uit de Fosfaatwijzer 2012: ,,Hoe sterk zijn de aanwijzingen dat de visproductie snel stijgt? Een belangrijke maat voor productiviteit van een vispopulatie is zijn groeisnelheid. De platvis in de leeftijdcategorie tot 4 jaar vertoonde vanaf 1965 tot in de jaren´80 een sterk vergrote groeisnelheid met een groeipiek vanaf 1970. De groei nam gelijktijdig toe met de fosfaattoevoer, en daarmee evenredige primaire productie. Die primaire productie halveerde weer in de jaren ´90. Tegelijk daalde de groeisnelheid van de vis. Dat schreef IMARES-onderzoeker Adriaan Rijnsdorp in 2004 voor ICES.’’ Het IMARES-rapport ‘Fosfaataddities om de visproductie te verhogen’ van Han Lindeboom uit 2007 oordeelde: ,,Er is geen wetenschappelijke basis voor het bemesten van de Noordzee ten behoeve van een verhoging van de productie van schol en tong.’’ Het rapport fungeerde in dat jaar als negatief advies voor de Tweede Kamerleden.